Nasze Gwiazdozbiory

 

 

 

 

 

Wielki W霩 - Wielka Niedwiedzica

informacje dodatkowe

 

 

    Wielka Niedwiedzica, nazywana cz瘰to Wielkim Wozem, nale篡 do najbardziej odznaczaj鉍ych si i znanych gwiazdozbior闚 nieba p馧nocnego. Charakterystyczn figur, cztery ko豉 i dyszel, tworzy siedem jasnych gwiazd. Gwiazdozbi鏎, opr鏂z niewielkiego po逝dniowego fragmentu, jest w naszych szerokociach geograficznych niezachodz鉍y. Typow figur wozu widzimy na niebie przez ca造 rok. Wielka Niedwiedzica g鏎uje o p馧nocy w pobli簑 zenitu z ko鎍em marca. Ostatni gwiazd z dyszla, Benat-nash, wida w pobli簑 zenitu o p馧nocy 20 kwietnia.
        Nie we wszystkich kulturach, kt鏎e mia造 udzia w tworzeniu gwiazdozbior闚, ludzie w jasnych gwiazdach tej czci nieba dopatrywali si wozu. Chocia ta wyrana grupa gwiazd otrzyma豉 wiele nazw zwi頊anych z mitologicznymi asocjacjami, niemal we wszystkich j瞛ykach znana jest jako Wielka Niedwiedzica. Podobnie gwiazdozbi鏎 popularnie zwany Ma造m Wozem posiada nazw Ma豉 Niedwiedzica. W figurze niedwiedzicy ko豉 wozu tworz jej tu堯w, dyszel jest jej ogonem, a g這w i nogi tworz inne gwiazdy.
        Podczas gdy nazwy Wielkiego i Ma貫go Wozu doskonale odzwierciedlaj uk豉d najjaniejszych gwiazd w tej czci nieba, to nazwy Wielka i Ma豉 Niedwiedzica zwi頊ane s z wieloma postaciami mitologicznymi. Wed逝g jednego z mit闚 gwiazdozbiory te przedstawiaj pi瘯n nimf Kallisto i jej syna Arkasa. Kallisto by豉 c鏎k kr鏊a arkadyjskiego Likaona i przyjaci馧k bogini 這w闚 Artemidy. Uroda Kallisto oczarowa豉 najwy窺zego z bog闚 Olimpu - Zeusa. Us造szawszy o tym Artemida oddali豉 j ze swego orszaku i Kallisto musia豉 sama b章ka si po lasach i tam urodzi豉 Zeusowi syna Arkasa. Gdy Hera dowiedzia豉 si o niewiernoci swego ma鹵onka, zamieni豉 Kallisto w niedwiedzic. Dawna nimfa tu豉豉 si po lasach pod postaci niedwiedzicy, a podczas 這w闚 spotka j w豉sny syn, w owym czasie zapalony myliwy. Gdy dostrzeg dorodn niedwiedzic, wymierzy w ni z 逝ku, chc鉍 j zabi, jednak瞠 Zeus nie dopuci do matkob鎩stwa, zamieniaj鉍 Arkasa r闚nie w niedwiedzia. Poniewa obojgu by bardzo przychylny, przeni鏀 ich na niebo, mi璠zy gwiazdy, gdzie znajduj si po dzie dzisiejszy jako gwiazdozbiory Wielkiej i Ma貫j Niedwiedzicy.


Dubhe, a UMa - gwiazda 1,79m, koloru pomara鎍zowego. W rzeczywistoci tworz j dwie gwiazdy, 2,02m i 4.96m. S豉bsza gwiazda obiega wok馧 gwiazdy olbrzyma typu widmowego KOIII po orbicie eliptycznej o wielkiej p馧osi 20,3 AU w ci鉚u 44,7 roku. Poszczeg鏊ne sk豉dniki tej gwiazdy podw鎩nej mo積a dostrzec jedynie za pomoc wi瘯szego teleskopu. Znajduj si one w odleg這ci 105 lat wietlnych. Nazwa gwiazdy powsta豉 przez skr鏂enie jej pierwotnej nazwy arabskiej al-dubb al-akbar, co znaczy grzbiet wielkiego niedwiedzia.
Merak, b UMa - gwiazda barwy bia貫j, jasnoci 2,44m, typu widmowego A1V. Znajduje si w odleg這ci 78 lat wietlnych. Nazwa powsta豉 z arabskiego maraqq , co znaczy pachwina (niedwiedzia).
Phecda, Phacd, g UMa - bia豉 gwiazda typu widmowego AOV i jasnoci 2,54m. wiat這 od niej biegnie do nas 163 lata. Obie nazwy gwiazdy pochodz od arabskiego s這wa fachid al-dubb al'akbar , czyli ci璕no wielkiego niedwiedzia.
Megrezd UMa - ma bia章 barw, jasno 3,44m i jest typu widmowego A3V. Najs豉bsza z 7 jasnych gwiazd konstelacji. Jej odleg這 wynosi 63 lata wietlne. Nazwa gwiazdy powsta豉 z jej pierwotnej arabskiej nazwy magriz al-danab al-dail, co w przek豉dzie znaczy nasada ogona.
Aliothe UMa - najjaniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze, typu widmowego AOV. Jasno jej nie jest jednak sta豉 i zmienia si w przedziale od 1,68m do 1,78m. Nale篡 do gwiazd zmiennych typu a CVn o okresie zmiennoci 5,1 dnia. Obserwowane nieregularnoci w jej widmie, powtarzaj鉍e si w odst瘼ach 4,15 roku i 0,95 dnia, wskazuj, 瞠 jest to gwiazda spektroskopowe podw鎩na. Jej odleg這 wynosi 408 lat wietlnych. Nazwa gwiazdy powsta豉 prawdopodobnie z arabskiego wyrazu al hawar , co znaczy r騜nica barwy mi璠zy rog闚k i t璚z闚k, a wed逝g Scaligera z wyrazu 'aija, co w przek豉dzie brzmi: gruby ogon owcy.
Mizarz A,B UMa - gwiazda wielokrotna o 章cznej jasnoci 2,17m. G堯wny sk豉dnik uk豉du, zA ma jasno 2,40m, barw brylantowobia章 i typ widmowy A2V. W 1889 roku Edward Charles Pickering stwierdzi, 瞠 linie w widmie tej gwiazdy co pewien czas rozdwajaj si: sta這 si to podstaw stwierdzenia podw鎩noci tej gwiazdy. Sk豉dniki gwiazdy z A obiegaj wok馧 wsp鏊nego rodka masy w okresie 20,5 dnia.
Mizar by pierwsz gwiazd, kt鏎 uda這 si rozdzieli na dwa sk豉dniki za pomoc lunety. Dokonano tego w 1650 roku, a zatem niemal p馧 wieku po skierowaniu przez Galileusza lunety na niebo. Gdy astronom w這ski Giovanni B. Riccioli obserwowa Mizara, ku swemu wielkiemu zdziwieniu dostrzeg w lunecie nie jedn gwiazd, ale dwie, odleg貫 od siebie o 14,8". Towarzysza Mizara, gwiazd zB, zobaczymy ju w wi瘯szej lornetce. Gwiazda ta jest barwy bia貫j, ma jasno 3,96m i typ widmowy Alm. Obiega j niewidoczny towarzysz w okresie 361,2 dnia. Jego obecno mo瞠my stwierdzi na podstawie zmian w widmie gwiazdy z B.
Pierwotnie gwiazd zAB nazwano Mirak. Dzisiejsza nazwa pochodzi od Josepha Justusa Scaligera, 篡j鉍ego w latach 1540-1609, od arabskiego wyrazu mi'zar - opaska na biodra.
Alcor, 80 UMa - gwiazda o jasnoci 4,02m, typu widmowego A5V, nieco dalszy towarzysz Mizara. Na niebie gwiazdy te s oddalone od siebie o 12'. Nieprawid這woci w widmie Alcora wiadcz o obecnoci niewidocznego towarzysza. Alcor wraz z pozosta造mi gwiazdami uk豉du Mizara maj wsp鏊ne pochodzenie i znajduj si w odleg這ci 88 lat wietlnych. Alcor i Mizar dla dawnych Arab闚 i dla Indian by造 dobrymi obiektami do sprawdzania ostroci wzroku. Gdy uda si nam go造m okiem rozr騜ni na niebie obie te gwiazdy, b璠zie to wiadczy o posiadaniu przez nas dobrego wzroku. Nazwa gwiazdy powsta豉 prawdopodobnie z arabskiego al hawar - r騜nica barwy mi璠zy rog闚k i t璚z闚k.
Benatnash, Alkaid, h UMa - ostatnia z gwiazd w dyszlu Wielkiego Wozu lub ostatnia gwiazda w ogonie Wielkiej Niedwiedzicy. Ma niebieskobia章 barw, jasno 1,86m i typ widmowy B3V. wiat這 od niej biegnie do nas 815 lat. Obie nazwy gwiazdy powsta造 przez z章czenie i skr鏒 st闚 arabskich qd'id banat al-na's , co w przek豉dzie znaczy: przodownik p豉czek.
Talithai UMa - znajduje si w odleg這ci 49 lat wietlnych i wieci na niebie jako gwiazda 3,12m. W rzeczywistoci jest to gwiazda potr鎩na. G堯wnym sk豉dnikiem uk豉du jest gwiazda 3,12m o barwie bia貫j, typu widmowego A7V. Wok馧 niej w odleg這ci 165 AU obiega towarzysz o jasnoci 10,8m, kt鏎y w rzeczywistoci jest gwiazd podw鎩n, o sk豉dnikach 11,4m i 11,7m, obiegaj鉍ych wsp鏊ny rodek masy w okresie 39 lat. Orbita s豉bszej gwiazdy uk豉du podw鎩nego jest elips o wielkiej p馧osi 10,22 AU, w kt鏎ej ognisku znajduje si bardziej masywna gwiazda typu widmowego dM1. Nazwa wywodzi si z arabskiego talita - trzecia.
Tania Australis, m UMa - gwiazda spektroskopowe podw鎩na, kt鏎ej sk豉dniki obiegaj wsp鏊ny rodek masy w ci鉚u 230 dni. Na niebie widzimy j jako gwiazd o jasnoci 3,21m, koloru czerwonego, typu widmowego MOIII. Znajduje si w odleg這ci 105 lat wietlnych. Nazwa gwiazdy powsta豉 ze z這瞠nia arabskiego s這wa tanija - druga, i 豉ci雟kiego australis - po逝dniowy.
Tania Borealisl UMa - gwiazda 3,52m, typu widmowego A2IV. wiat這 od tej gwiazdy biegnie do Ziemi 105 lat. Nazwa rani powsta豉 przez skr鏂enie arabskich s堯w al-qafza al-tanija - drugi skok (gazeli) i 豉ci雟kiego s這wa borealis - p馧nocny.
Alula Australisx UMa - wieci z odleg這ci 25,7 roku wietlnego. Jej jasno wynosi 3,86m. W rzeczywistoci jest to z這穎ny uk豉d dynamiczny czterech gwiazd. G堯wnym sk豉dnikiem jest gwiazda 4,42m typu widmowego GOV, spektroskopowe i astrometrycznie podw鎩na, o okresie obiegu 669,15 dnia. Wok馧 tego uk豉du podw鎩nego obiega po eliptycznej orbicie o wielkiej p馧osi 20,17 AU dalsza gwiazda typu widmowego GOV. Okres obiegu tego sk豉dnika wynosi 59,74 roku. Ma on niewidocznego towarzysza obiegaj鉍ego go w okresie czterech dni, kt鏎ego obecno mo積a stwierdzi tylko na podstawie zmian w widmie. Nazwa jest skr鏒em arabskich s堯w al-wat-ba al-'ula (pierwszy skok [gazeli]) i s這wa 豉ci雟kiego australis - po逝dniowy.
Alula Borealisn UMa - gwiazda podw鎩na 3,71m, odleg豉 od nas o 77 lat wietlnych. G堯wny sk豉dnik uk豉du, gwiazda o barwie pomara鎍zowej, o jasnoci 3,71m, nale篡 do typu widmowego K3III. Towarzysz jej, gwiazda 10,1m, jest odleg豉 od niej na niebie o 7,2". Nazwa Alula powsta豉 ze skr鏒u arabskiego s這wa oznaczaj鉍ego pierwszy skok gazeli i wyrazu 豉ci雟kiego borealis - p馧nocny.
Sowa, M 97, NGC 3587 - nazwa obiektu odwo逝je si do jego wygl鉅u. Jest to wielka owalna mg豉wica planetarna o nier闚nomiernej jasnoci powierzchniowej. Ca趾owita jasno mg豉wicy wynosi 12m, jasno gwiazdy centralnej 14,3m. Temperatura powierzchniowa tej gwiazdy si璕a a 55 000 K. Masa Sowy jest dwukrotnie wi瘯sza ni masa naszego S這鎍a. rednica k靖owa mg豉wicy wynosi 200", co przy odleg這ci 7500 lat wietlnych odpowiada rzeczywistej rednicy 7,3 roku wietlnego. Mo瞠my j obserwowa jedynie za pomoc wi瘯szej lunety, kt鏎a pozwoli dostrzec wyran struktur mg豉wicy.
M 81 , NGC 3031 - galaktyka spiralna z poprzeczk o jasnoci 8,9m i rozmiarach k靖owych 24' x 13,2'. Jest odleg豉 od nas o 10,6 miliona lat wietlnych. Galaktyk t odkry w 1774 roku berli雟ki astronom Johann Elert Bod.
M 82, NGC 3034 - galaktyka o kszta販ie nieregularnym i rozmiarach 8,9' x 2,6'. Ma jasno 9,4m i znajduje si w tej samej odleg這ci co M 81. Galaktyka M 82 jest szczeg鏊nie interesuj鉍a ze wzgl璠u na swoje j鉅ro, w kt鏎ym oko這 1,5 miliona lat temu mia豉 miejsce gigantyczna eksplozja, kiedy to z j鉅ra zosta造 wyrzucone znaczne iloci gazu. Jego masa r闚na豉 si oko這 szeciu milionom mas s這necznych. Powsta豉 w trakcie wybuchu energia wynosi豉 lO^51 J. Ruch gazu uwolnionego przy eksplozji mo瞠my obserwowa jeszcze dzi. Na zdj璚iach M 82, wykonanych w barwie 鄴速ej i czerwonej, widoczne s d逝gie w堯kna i strugi si璕aj鉍e odleg這ci 14 000 lat wietlnych od j鉅ra. Te znaczne iloci gazu oddalaj si od centrum galaktyki z pr璠koci 2700 km/s. Galaktyki M 81 i M 82 tworz razem z dalszymi siedmioma mniej jasnymi galaktykami grup galaktyk. Lokalna Grupa Galaktyk jest od tej grupy ca趾owicie izolowana.
M 101 , NGC 5457 - galaktyka spiralna ze s豉bym j鉅rem i bardzo rozwini皻ymi ramionami. Jej jasno wynosi 8,2m, a rozmiary na niebie 24,5' x 23,4'. Odszukamy j ju za pomoc niewielkiej lunety. Masa galaktyki jest w przybli瞠niu r闚na 180 miliardom mas naszego S這鎍a. Znajduje si w odleg這ci 18,3 miliona lat wietlnych. Razem z innymi s豉bszymi galaktykami M 101 tworzy kolejn grup galaktyk.
M 108 , NGC 3556 - galaktyka spiralna o jasnoci 11,0m i rozmiarach 8,3' x 2,1'. Masa galaktyki 14 miliard闚 razy przewy窺za mas S這鎍a. Ten wiat gwiazd jest odleg造 od nas o 33,6 miliona lat wietlnych.
M 109 , NGC 3992 - galaktyka spiralna z poprzeczk, o niewielkim j鉅rze i bardzo rozwini皻ych ramionach. W ma貫j lunecie dostrze瞠my j jako mglist plamk 10,8m. Jej rozmiary na niebie wynosz 6,9' x 4,5'. M 109 wraz z czterema innymi galaktykami tworzy niewielk grup wewn靖rz wi瘯szej gromady galaktyk.

STRONA G紟NA

 

 

 

POWR紘

 

 

 

 

 

Opracowano na podstawie ksi嘀ki E.Pittich D.Kalmancok - "Niebo na d這ni"