Nasze Gwiazdozbiory

 

 

 

 

 

Uk豉dy wsp馧rz璠nych 

 

        Po這瞠nie punktu na Ziemi, kt鏎 tutaj traktujemy jako idealn kul, okrelamy za pomoc dw鏂h wsp馧rz璠nych: szerokoci geograficznej j [fi] i d逝goci geograficznej l [lambda], kt鏎e s zwi頊ane z uk豉dem po逝dnik闚 i r闚nole積ik闚. Okr璕i na kt鏎ych le蕨 po逝dniki s liniami przeci璚ia p瘯u p豉szczyzn przechodz鉍ych przez o ziemsk z powierzchni Ziemi.

Rys. 1

        Okr璕i te s ko豉mi wielkimi, bowiem ich p豉szczyzny przechodz przez rodek kuli. Bieguny dziel ka盥y z tych okr璕闚 na dwa poudniki. Jeden z po逝dnik闚 jest okrelany jako podstawowy (zerowy). Przechodzi przez obserwatorium w Greenwich. Po逝dnik danego miejsca tj. po逝dnik miejscowy jest wi璚 wyznaczony przez p馧p豉szczyzn okrelon przez o ziemsk i dane miejsce.

Rys. 2

        Kierunek pionu przebija sfer niebiesk w zenicie (jest to najwy窺zy punkt na niebie) i nadirze (punkt najni窺zy).

        Zbi鏎 p豉szczyzn prostopad造ch do osi ziemskiej przecina kul ziemsk wzd逝 r闚nole積ik闚. Tylko jeden z nich - r闚nik - jest ko貫m wielkim. Szerokoci geograficzn nazywamy k靖 pomi璠zy kierunkiem pionu a p豉szczyzn r闚nika. D逝goci geograficzn nazywamy k靖 dwucienny pomi璠zy p豉szczyzn po逝dnika miejscowego a p豉szczyzn po逝dnika zerowego.

Rys. 3

        W nawigacji czy geografii po這瞠nie jakiego miejsca na Ziemi okrela si przez podanie jego d逝goci i szerokoci geograficznej z zaznaczeniem odpowiedniej p馧kuli; np. 15 d逝goci wschodniej, 50 szerokoci p馧nocnej. We wszelkich rachunkach szeroko geograficzn na p馧noc od r闚nika opatrujemy znakiem dodatnim, na po逝dnie - ujemnym. Podobnie, d逝go geograficzn bierzemy dodatni na wsch鏚 od po逝dnika zerowego w Greenwich, a ujemn w przeciwn stron. Trzeba jednak pami皻a, 瞠 w przesz這ci (i to zupe軟ie niedawnej) znak d逝goci geograficznej by stosowany r騜nie w r騜nych krajach i zastosowaniach.

       P豉szczyzn prostopad章 do kierunku pionu w miejscu obserwatora nazywa si p豉szczyzn horyzontu. Przecina ona sfer niebiesk wzd逝 ko豉 wielkiego zwanegohoryzontem. Sfer niebiesk przecina tak瞠 p豉szczyzna po逝dnika miejscowego tworz鉍 miejscowy poudnik astronomiczny. Po逝dnik ten (rys. 2) przechodzi przez zenit i bieguny nieba. Bieguny s to punkty przebicia sfery niebieskiej przez o obrotu Ziemi, z kt鏎ych jeden (w naszym przypadku p馧nocny) znajduje si nad horyzontem; na r闚niku oba bieguny le蕨 na horyzoncie.

        Miejsca przeci璚ia si po逝dnika z horyzontem nazywa si punktami p馧nocy (ten bli窺zy p馧nocnego bieguna nieba) i po逝dnia (z przeciwnej strony horyzontu). Na kierunku prostopad造m do kierunku punkt闚 p馧nocy i po逝dnia le蕨 punkty wschodu i zachodu. Jeli stoimy twarz zwr鏂eni w kierunku punktu p馧nocy, punkt zachodu znajduje si w闚czas po naszej lewej stronie.

        Istnieje prosty zwi頊ek pomi璠zy szerokoci geograficzn miejsca obserwacji a wysokoci bieguna nad horyzontem: s one r闚ne sobie.

        Dobowa rotacja Ziemi objawia si pozornym obrotem sfery niebieskiej w ci鉚u doby ze wschodu na zach鏚. Gwiazdy i inne obiekty na niebie zmieniaj swoje po這瞠nie zar闚no w stosunku do horyzontu jak i do po逝dnika astronomicznego. W zwi頊ku z tym, w celu okrelenia po這瞠nia cia na niebie, definiuje si uk豉d odniesienia na sferze niebieskiej podobny do wsp馧rz璠nych geograficznych.

        Wi頊ka p豉szczyzn okrelonych osi wiata przecina sfer niebiesk wzd逝 k馧 wielkich, kt鏎e s odpowiednikami okr璕闚 wyznaczaj鉍ych na Ziemi po逝dniki. Bieguny dziel te okr璕i na dwa p馧okr璕i, kt鏎e nazywamy ko豉mi deklinacyjnymi. G堯wnym ko貫m deklinacyjnym (odpowiednikiem po逝dnika zerowego na Ziemi) jest ko這 deklinacyjne przechodz鉍e przez punkt przeci璚ia r闚nika niebieskiego z ekliptyk (pozorn drog S這鎍a w ci鉚u roku), w kt鏎ym znajduje si S這鎍e na pocz靖ku wiosny astronomicznej, a wi璚 w momencie r闚nonocy wiosennej. Punkt ten nazywamy punktem Barana. Ko這 deklinacyjne przechodz鉍e przez punkt Barana nazywa si niekiedy kolurem r闚nonocy wiosennej.

        Odpowiednikiem szerokoci geograficznej jest deklinacja d [delta]. Jest to k靖 zawarty pomi璠zy lini 章cz鉍 rodek sfery niebieskiej z gwiazd a p豉szczyzn r闚nika niebieskiego. Deklinacja jest mierzona w stopniach. Na p馧noc od r闚nika jest ona dodatnia, na po逝dnie - ujemna.

        P豉szczyzna r闚nika ziemskiego przecina sfer niebiesk wzd逝 ko豉 wielkiego nazywanego r闚nikiem niebieskim (o ziemska jest prostopad豉 do tej p豉szczyzny i jest to窺ama z osi wiata przebijaj鉍 sfer niebiesk w biegunach nieba). P豉szczyzny r闚noleg貫 do p豉szczyzny r闚nika przecinaj sfer niebiesk wzd逝 k馧 odpowiadaj鉍ych r闚nole積ikom na Ziemi. S to ko豉 ma貫.

        Odpowiednikiem d逝goci geograficznej jest rektascensja a [alfa]. Jest to k靖 dwucienny pomi璠zy p豉szczyznami k馧 deklinacyjnych przechodz鉍ych przez punkt Barana oraz przez gwiazd. Rektascensja jest dodatnia w kierunku pozornego ruchu S這鎍a, tj. u nas na p馧nocy - w lewo od punktu Barana; na p馧kuli po逝dniowej - w prawo. Wyra瘸my j w jednostkach czasowych (w godzinach, minutach, sekundach i ich u豉mkach dziesi皻nych). Jedna godzina r闚na si 15 stopniom (w ci鉚u godziny sfera niebieska obraca si o 15).

        Z dziennym ruchem sfery niebieskiej porusza si r闚nie r闚nik wraz z punktem Barana. Dlatego rektascensja i deklinacja nie ulegaj zmianie. Dochodzi jednak瞠 do powolnych zmian tych wsp馧rz璠nych wskutek zjawiska precesji osi wiata. Ruch osi ziemskiej po powierzchni sto磬a powoduje, 瞠 r闚nik przesuwa si wzgl璠em ekliptyki tak, 瞠 punkt Barana obiega j w ci鉚u 26000 lat (tzw. rok plato雟ki). Mapy atlas闚 s sporz鉅zane dla po這瞠nia punktu r闚nonocy wiosennej w momencie po逝dnia i stycznia r騜nych lat np.2000 roku.

        Linie wsp馧rz璠nych na sferze i na globusie s podobne. Inaczej wygl鉅a to na mapie. Odwzorowanie sfery na globus jest prostym rzutem zachowuj鉍ym powierzchni, k靖y i odleg這ci. Z praktycznych powod闚 wygodniejsze jest odwzorowanie Ziemi czy sfery lub ich fragment闚 nie na globusie, lecz na powierzchni p豉skiej.

STRONA G紟NA

 

WST襾

 

HISTORIA

 

SYMBOLE

 

ALFABET GRECKI

 

 

OKOΜBIEGUNOWE

 

WIOSENNE

 

LETNIE

 

JESIENNE

 

ZIMOWE

 

POΣDNIOWE

 

 

WSP茛RZ犵NE

 

ODLEGΜCI K冉OWE

 

TABELA 1

TABELA 2

 

LITERATURA

 

DOWNLOAD

 

DODATKI

 

Opracowano na podstawie "Atlas Nieba 2000" - (c) PPWK